Terugblik Sectorbijeenkomst LEO 2 oktober 2018

Aan de slag… op de sectorbijeenkomst van LEO op 2 oktober

‘We zijn blij met de vele nieuwe gezichten want nieuwe kennis is van harte welkom om te worden gedeeld.’ Age Yska, de voorzitter van het Lerend Platform Energie & Omgeving, heet de aanwezigen welkom. Samen met programmamanager Zita van Aggelen leidt hij de bijeenkomst in, door een korte terugblik op de reden voor de oprichting van het platform 2 jaar geleden en wat het moet bieden. Het enthousiasme waarmee indertijd werd gestart, niet alleen bij de betrokkenen bij LEO, maar ook bij het publiek, is er nog altijd. Dit geldt ook voor de noodzaak van het platform. Nog altijd is het nodig de energiesector, fossiel en niet-fossiel, bij elkaar te krijgen. Samendoen en samen leren, als een soort interne stakeholder engagement.

Klik hier voor de presentatie van Energie Samen - Een nieuw samenspel in de warmtetransitie
Klik hier voor de presentatie van Energie Samen - De buurtaanpak van bewoners
Klik hier voor het definitieve eindrapport van Energie Samen - Een nieuw samenspel in de warmtetransitie met de Buurtaanpak van Bewoners




Dankzij het enthousiasme heeft LEO vlak voor de zomer meer fundament gekregen als zelfstandige stichting. De taak van LEO heeft nog meer urgentie gekregen met de komst van de Omgevingswet in 2021. In de Omgevingswet is de verplichte participatie ruim beschreven en dat roept vraagtekens op. ‘Dat is in elk geval de redenering vanuit de grote partijen’, vindt Zita. ‘Daarom is het ook zinvol en leuk om met corporaties in gesprek te gaan. Want wat als je al samenwerkt met de burgers? Kijk eens hoe het werkt als je als grote partij de burgers bij je projecten betrekt. Wat moet je doen om al die perspectieven bij elkaar te krijgen? Dat is in elk geval waaraan LEO een bijdrage levert maar dat gaat niet over een nacht ijs. Er is genoeg te doen, ook intern bij de bedrijven. Het is een cultuurverandering om ook contact te leggen met de samenleving. Verbinding. Daar gaat het om.’

In de 2 plenaire delen van de bijeenkomst geeft Gerwin Verschuur van Thermo Bello presentaties over het nieuwe samenspel in de warmtetransitie en de buurtaanpak van bewoners om bij te dragen aan het verduurzamen van de energieopwekking en het -verbruik. Van niet betrokken naar meedenkende, actieve burgers, dat is waar het in zijn visie om gaat. Op welke manieren kan dat en wat zijn de vereisten daarvoor en de gevolgen daarvan? De visie en de procesaanpak waarin volgens Gerwin de oplossing moet worden gevonden, zijn de onderwerpen waarover in kleinere groepen aan tafel wordt gepraat om verdieping te zoeken. In ronde 1 wordt gesproken over de visie, in ronde 2 over de procesaanpak.



Een samenvatting per tafelgroep:

Verslag van Jeroen Medema, consultant bij WesselinkVanZijst
 
Gespreksronde 1: de visie
  • Interessante visie, veelomvattend.
  • Vooral het concept gelijkwaardigheid in de driehoek: overheid, marktpartijen en burgercollectieven, riep veel op. Iedereen aan tafel was overtuigd dat de energietransitie alleen lukt als alle partijen dit samen doen. Maar dat brengt een aantal uitdagingen met zich mee. Vooral vanuit de ‘grote’ nationale partijen de vraag hoe zij vanuit de helikopterview aan kunnen sluiten bij dit lokale niveau. Hoe organiseer je bijvoorbeeld gesprekspartners (hoe organiseer je dialoog top-down in plaats van bottom-up?).
Mooie quote: ‘we moeten gewoon aan de slag gaan, zonder al perfect te hoeven zijn’.
 
Gespreksronde 2: de aanpak
  • In deze ronde wederom de vraag: hoe verhouden grotere initiatieven als bijvoorbeeld geothermie en biomassacentrales zich tot het meer lokale niveau dat wordt beschreven in de aanpak? Kan dat ook de oplossing zijn voor een coöperatie? Of zijn het verschillende vraagstukken, die allemaal in de driehoek tot stand moeten komen, maar zich anders tot elkaar verhouden?
  • Qua aanpak zijn mensen benieuwd hoe initiatieven lopen wanneer het echt om de euro’s gaat. Houden ze dan nog stand?
  • Er zijn ook nog veel uitdagingen in wet- en regelgeving die het samenspel in de driehoek moeilijker maken, en zijn de partijen die daar verandering in kunnen brengen voldoende aangehaakt?
  • Tip: is er een link mogelijk met de Greendeal participatie voor duurzame energieprojecten?
  • Tip: maak het verhaal en de aanpak simpel genoeg voor iedereen. Snapt de gemiddelde buurman/buurvrouw dit?

Rode draad over 2 ronden: verbinding maken op alle niveaus, accepteren van elkaars belang. Kennis delen als essentieel onderdeel van dit proces! (en hoe doe je dat dan?)

Eindconclusie aan tafel: Er is geloof dat het kan! Mooi dat dit nu ook bewezen wordt! Nu nog het organiseren van de randvoorwaarden om dit vaker succesvol te kunnen doen.



Verslag van Zita van Aggelen, programmamanager en lid kernteam LEO

Ronde 1: gesprek over visie
  • De visie van Gerwin dat coöperaties steeds vaker samen projecten oppakken, wordt gezien en ook ondersteund als een goede ontwikkeling. De vraag is hoe deze ‘vrijwilligers’ (lees coöperaties) een (nog professionelere) gesprekspartner kunnen zijn voor gemeenten en marktpartijen.
  • Het is voor iedereen helder dat het geen vrijwillige keuze is om wel of niet met energietransitie bezig te zijn.
  • De opkomst van steeds professionelere coöperaties wordt opgemerkt door alle partijen en iedereen is op zijn eigen wijze zoekende naar een manier van samenwerken.
  • Wat nadrukkelijk een paar keer ter sprake kwam:
  1. we hebben elkaar nodig, anders lukt de Energietransitie niet
  2. vertrouwen in elkaar is essentieel en dat is niet altijd aanwezig!
  3. de onduidelijkheid in de rollenverdeling in deze ‘nieuwe’ manier van samenwerken
  4. wie is er verantwoordelijk voor het eindresultaat?
  • De opmerking van iemand die tijdens de presentatie van Gerwin zei, dat Eva Lanxmeer een wijk is met hoogopgeleide mensen en dat het daardoor makkelijk is om collectieve projecten op te pakken, werd in deze groep ontkracht. Er kwamen diverse voorbeelden ter sprake van het niet meekrijgen van hoogopgeleide buren in het samen inkopen van bijvoorbeeld zonnepanelen. Een ander voorbeeld was dat er in een wijk met veel laagopgeleide mensen, juist veel projecten werden opgepakt door de buurt.
 
Ronde 2: gesprek over de procesaanpak
  • Opmerking uit de groep dat je de initiatief-fase misschien nog kunt opdelen en dat je hierin nog go/no go momenten kunt inbouwen. Een tegenargument is dat je niet met go/no go momenten zou moeten werken, maar dat er gewerkt wordt vanuit waarden die de initiatiefnemers nadrukkelijk zien in hun eigen initiatief en dat zij intrinsiek gemotiveerd zijn en daardoor deze aanloopfase volhouden (ondanks de lange doorlooptijd).
  • Tip aan initiatiefnemers voor als de raad een besluit genomen heeft en zich daarna niet aan dat besluit houdt: dat is ‘onbehoorlijk bestuur’ en daar zijn ze op aan te spreken.
  • Verder zijn er geen aanvullingen of opmerkingen op het procesvoorstel van Gerwin e.a.; het ziet er goed uit!
Tip: er moet een centrale plek zijn waar kennis te vinden is over hoe je als coöperatie kan professionaliseren en kennis over funding voor de lokale projecten. Ook LEO zou hierin een rol kunnen vervullen!


Verslag van Marten van der Gaag, consultant energietransitie
 
Discussieronde 1: Visie
 
Culemborg is een bijzondere casus door de: externe bedreiging (verkoop warmtenet),bestaandeeigenorganisatie (groenbeheer) en ondernemende bewoners met verschillende expertises.
 
De vraag is of dat model makkelijk geëxporteerd kan worden. In sociaal zwakkere wijken komtde bedreigingook van buiten, bijvoorbeeld bij het einde van de levensduur van het aardgasnet in de wijk. Vaakroept dit verzet op (waarom moeten wij als eerste?). De gemeente is aan zet. Kun je uitzoekenwie potentiële trekkers zijn in de wijk? Een sociale analyse uitvoeren, een geschikt team selecteren?
 
Zonnepanelen vergen een andere aanpak dan warmteprojecten.
Zonneprojecten werken vaak wel. Het zijn kleine(re) projecten, de organisatie laat zien wat kan, er ontstaat vertrouwen en daarna is het zwaan-kleef-aan. Een van de deelnemers startte meteen project van 700 panelen met 70 bewoners, nu staan anderen in de rij. De deelnemer werkt in wat welvarender wijken. Investeren in zonnepanelen levert meer rendement op dan spaargeld op een bankrekening. Bovendien zijn er weinig ingrepen. Er is geen rompslomp op het eigen dak en in huis.
Kernbegrippen: vertrouwen winnen, financieel solide en technisch en organisatorisch goed geregeld.
 
Warmte is een andere uitdaging. Datvergt ook aanpassingen in huis en vraagt zeker om aanpassing van de leefgewoonten omdat een warmtesysteem anders werkt dan onze vertrouwde gasketel.
 
Motto: Van het (aard)gas af roept weerstand op
Met dit motto ben je al een stap verder in het ontwerpproces. Een neutralere benaming zoals bijvoorbeeld duurzaam warm, laat meedenken over meer opties toe. De optie gas en het benutten van bestaande infra, kan dan ook door de partijen onderling eerst worden besproken.
 
Een eigen project is anders dan een project van buitenaf.
Grote ergernissen ontstaan als gemeente of ontwikkelaar begrip tonen maar daarna tijdrekken, personele wisselingen hebben waardoor je steeds opnieuw begint, onduidelijk zijn in hun boodschap, niet proactief op wensen van bewoners ingaan…
Overheden aarzelen lang, met name vanwege de mogelijke precedentwerking.
Een kanteling komt soms beter tot stand nadat een project een voldongen feit is geworden, bij het uitwerken van mitigerende maatregelen.
Kernwaarden: je altijd aan je woord houden en vertrouwen.
 
Discussieronde 2: Procesaanpak
 
De propositie lijkt de deelnemers aan tafel lastig te realiseren.
Wie gaat vrijwillig 30.000 uren investeren? Als je een enthousiast trekkend team vindt, drijven sommige leden op enthousiasme. Dat is kwetsbaar, er bestaat een groot risico op afbranden.
 
Utrecht zocht in Rijnenburg naar trekkers. Toen dat voor een werkgroep was, kwamen er geen reacties. Die kwamen wel toen het netwerk werd omgedoopt naar een begeleidingsgroep.
 
De propositie schetst een diehard versie. Zijn er ook light versies te ontwikkelen? Dit gebeurt bijvoorbeeld al bij Eneco. Dat vergt wel een “professionele” coöperatie als counterpart: actieve deelnemers, kennisvoorsprong.
Kernwaarden proces: vertrouwen, keuzevrijheid, mogelijkheden om mee te sturen, regie.
 
Vrijwilligers: mantelzorg is voor anderen, coöperatie is ook deels eigenbelang. 
Het bestuur van een coöperatie moet een professionele partner zijn voor een professionele partner. In de initiatiefase is de overheid de facilitator van vrijwilligers.
Helpt het om ondersteuning te bieden bij de opzet van een organisatie. Zoek drie competenties in de buurt (technisch, commercieel en verbinder). Als die kunnen samenwerken is er meer kans op succes. Als het niet bottom-up lukt, aan de gemeenten vragen om ondersteuning bij top-down te starten. 
Het kan soms ook fout gaan, ondanks een goede selectie. Een tegenstander met een goed profiel in de groep kan werken, maar kan ook de energie en ondernemingszin in de groep lamleggen. Het is belangrijk om met open vizier te werken.
Koppel warmtetransitie aan andere initiatieven. Kijk of je aanpassingen in huis kunt laten meeliften. Buurtkracht gecombineerd met bijvoorbeeld aanpassingen in keuken, badkamer, isolatie, .... De vraag is hoe ver je wilt gaan ...



Verslag van Marianne Zuur, De Zaak van Zuur

Ronde 1: Visie coöperatieve wijkaanpak

In gesprek met de burger (NLVOW), netbeheerder (Stedin), energiebedrijf (Aardwarmte), rijksoverheid (RVO), gemeente (Maasdriel), kennisinstelling (TU Delft), en coöperatie (Grunneger Power)

De visie wordt herkend:
“Als je de burger links laat liggen, komt daar narigheid van.” De windmolens in mijn gemeente hebben meer ruzie dan energie opgeleverd. Windparken in medebezit van coöperaties werken wel.
Burger meenemen: informeren, handelingsperspectief bieden.
Niet doen: langs de deur met een windmolen en vergoeding in ruil voor zwijgplicht.

Alle tracé plannen in vroegtijdig stadium delen met de inwoners. In gesprek gaan met de gemeente, vragen stellen aan bewoners, en via de usuals ook de unusuals uitnodigen om mee te denken.

Energietransitie lijkt echt te leven bij de burgers. Maar klopt dat ook?

Training met ongeïnformeerd bewonerspanel: alle drie trapten ze op de rem, toen de gemeenten aankondigden dat ze van het gas af moesten.

Bestuurlijk standpunt: “wij willen geen windmolens”, maar er zijn dorpjes in onze gemeente waar ze wel een dorpsmolen willen. De Gemeente verwacht dat de burgers op de rem trappen, maar er is ook een saamhorigheidsgevoel, van waaruit bewoners wel wat willen. In onze gemeente zijn wel veel vrijstaande huizen.

Uit onderzoek naar burgerparticipatie bij energieprojecten aan de TU Delft, blijkt dat gemeenten vaak verbaasd zijn over de ‘goudmijn burgers’. Als burger wil ik ook graag investeren in duurzaam. Waar kan dat? Waar begin ik? De UITNODIGING van de gemeente ontbreekt. Nu ben ik maar begonnen bij het kinderdagverblijf: zonnepanelen.

Iedereen in Groningen wil wel van het gas af, want iedereen heeft wel vrienden in het aardbevingsgebied. De gemeente Groningen wil al in 2022 zeven wijken van het gas af hebben. En in 2050 helemaal energieneutraal zijn. Ze maken plannen met projectbureaus, maar de burgers worden overgeslagen. Wij van GP springen dan in de bres: wij organiseren dan die informatieavond. En een tweede, en een derde... tot ze het zelf kunnen. In Glimmen hebben ze nu een eigen coöperatie i.o.
Mensen kennen hun eigen kracht niet, totdat je ze dat faciliteert. Samen staan ze sterker. Een groep heeft altijd een verbinder, een techneut en een ondernemer nodig. We werken samen met Buurkracht.

Wat maakt dat mensen op de rem stappen? Voor een voldongen feit gesteld worden (windpark). Een beroep op de noodzaak tot verandering (vangaslos). Dat stuit op ongeloof, en dan op onwil. Je tast het gevoel van veiligheid aan. Ook een veranderproces is in zekere zin een rouwproces: je gaat via ongeloof en boosheid naar verdriet en acceptatie. Mensen beleven en verwerken veranderingen zoals in verhalen: “de reis van de held” beschrijft de stappen die een held tot succesvolle actie brengen. Dat begint ook met een oproep, en een NEE. De ‘ja, ik doe het’ komt pas later. Wij zien die reis terug bij energieprojecten waar burgers het heft in handen nemen.

Ja, het burgerpanel draaide na die aanvankelijke rem ook om toen ze meer informatie inwonnen...

Mensen moeten daarin gehoord worden.
Een keuze hebben.
Het moet ook op een andere manier kunnen, mogen.
Kijk vanuit de mensen zelf.
Hou rekening met die basisbehoefte van veiligheid.
Er is ook een basisbehoefte aan verbinding: het samen mogen doen, samenwerken.

De visie is dat de burger aan het stuur mag zitten - right to challenge, recht van initiatie - en mee moet kunnen sturen – participatie.
Aan het stuur is wel het mooiste, maar niet iedereen doet vrijwillig mee. Het gaat om empowerment, dus in hun kracht gezet.

Wat betekent dit dan voor de rollen en taken van de andere betrokkenen?

De gemeente is verantwoordelijk voor het volgende:
Zorgen dat de klimaatdoelen lokaal worden gehaald.
Zorgen voor ruimtelijke ordening in de gemeente, dus voor inpassing en participatie.
Zorgen voor ondersteuning: duty to support.
Kaders geven aan het initiatief.
De samenhang bewaken met omliggende wijken, regio(‘s).

Netwerkbedrijf:
Heeft aansluitplicht.
Dat moet kosteneffectief, dus omwonenden vroegtijdig betrekken.
Is verantwoordelijk voor technische veiligheid.
Heeft een plan voor het afschrijven van assets die door de transitie overbodig worden.

Marktpartijen:
Zijn ondernemers met energievraag en -aanbod.
Houden zich aan gedragscode voor participatie.

Bestuurder:
De verantwoordelijkheid blijft bij degene die gekozen is om te besturen.
Durf je als bestuurder
  • afgerekend te worden
  • op je handen te gaan zitten (terwijl de burgers plan maken)
  • en het daarna te omarmen?
Welke capaciteit hebben bestuurder en ambtenaar?



Verslag van Irma Straathof, RVO

Ronde 1: Visie
 
  • Zijn we de historische beweging van de energiebedrijven opnieuw aan het doen? Nu zijn we blij met de lokale energiecoöperaties. Maar straks worden ze weer groter, verkocht en uiteindelijk internationaal… Kunnen we leren uit het verleden? Waar is het fout gegaan en zijn we de grip verloren? De behoefte aan meer zeggenschap en betrokkenheid is er.
  • De behoefte aan meer zeggenschap is herkenbaar. Wel zijn er vragen:
    • De wijk in het voorbeeld is te uniform, we missen huurders.
    • Willen particuliere huiseigenaren wel?
    • Moet je in elke wijk tot een wijkcoöperatie komen? Is dat wat nodig is? Of wordt dit een elitaire beweging?
    • Naar analogie van plaatje van Gerwin: voetbal is geen spel met 3 maar met 22 spelers.
  • Warmtevoorziening is een enorme opgave. Hoe krijg je de niet zo rendabele uiteinden van het net rendabel?
  • De ervaring leert dat het echt lastig is om mensen breed te betrekken.
  • Voor warmtenetten is massa nodig. Energiecoöperatie vergroten? Ingewikkeld…
  • Voor nieuwbouw is dit nog wel mogelijk, maar hoe doen we dit in bestaande wijken?
  • Ervaringen Wageningen: (gemengde wijk met 170 huur, 120 VVE en 210 particuliere woningen)
    • Coöperatief is niet hetzelfde als vrijwillig. Het kost heel veel tijd om te organiseren.
    • Zeggenschap in de buurt, bij de leden. Maar niet iedereen hoeft mee te praten.
    • Gemeente faciliteert.
    • Trigger was de vervanging van de riolering, eind 2019. Het burgerinitiatief kwam daarachter toen ze met ideeën bij de gemeente kwamen.
    • Het idee is een hoge temperatuur warmtenet op WKO uit te leggen. Er bestaat al een voorbeeld van in Leiden.
    • Het is lastig dat het wettelijk verplicht is om het systeem in te regelen op de winter van 1963. Daarmee is dus back-up nodig. Waarschijnlijk toch met cv.
  • Wat kun je eigenlijk van vrijwilligers vragen? En hoe vind je gemotiveerde burgers die ook tijd hebben om iets op poten te zetten?
    Een mening is dat die burgers overal te vinden zijn. Met het voordeel dat er heel veel kennis in de wijk beschikbaar is. Als gemeente kun je een informatieavond organiseren en vragen wie mee wil denken en werken. Of ga uit van de mensen die al met ideeën bij de gemeente aankloppen. Wordt dit wel goed geregistreerd? Ga in gesprek met het wijkteam/de contactpersoon van de gemeente.
  • Waarom doen mensen mee?
    • Vertrouwen in lokaal. Minder vertrouwen in overheid en markt.
    • Eigendom.
    • Duurzaamheid.
    • Zelf verantwoordelijkheid nemen.
    • Kostenneutraal.
    • Weerstand zit op andere zaken: koken op gas, stoep zal omhoogkomen, dat soort dingen.
  • Lastig voor energiecoöperatie is de financiering rond te krijgen. Marktpartijen willen een hoog rendement en vragen bijvoorbeeld dat er 80% draagvlak is.
  • De verwachting is dat de investering per woning circa € 20.000, = is. Er is nog niet gekeken naar huismaatregelen.

 
Verslag van Anne Melchers, Projectontwikkelaar Wind op Land Eneco en lid kernteam LEO

Ronde 2: het proces
Aanwezigen samengevoegd uit de groepen van Marianne Zuur en Irma Straathof
  1. Herkennen we de aanpak? Het is een projectmatige aanpak, die is heel herkenbaar.
  2. Vragen: hoe mobiliseer je de trekkers en krijg je de tegenstanders mee? Hoe zorg je voor een goede businesscase die betrouwbaar is als je nog niet weet hoe de oplossing er uitziet maar je wel weet dat het ‘niet meer dan anders’ mag kosten? Dilemma’s in de aanbesteding: je wilt innovatie en vernieuwing, maar een trackrecord is ook belangrijk voor banken/ideële gedachte. En als je dat hebt, hoe kom je vervolgens achter de voordeur om te isoleren e.d.? Hoe krijg je het voor elkaar om zoveel uren van vrijwilligers bij elkaar te krijgen? Er zijn drie spinnen in het web nodig, de kans van slagen stijgt als er successen worden geboekt (gebruik internationale successen als ze er nationaal niet zijn), de gemeente kan faciliteren.
  3. Tips: Vindt momentum, bijvoorbeeld de aanleg van een nieuwe wijk, vervanging riolering… dat geeft het urgentie. Dwang van de overheid helpt ook. Krijg bewoners in de ‘ja-stand’ waardoor ze zich gaan committeren aan de beweging en uiteindelijk de aanpassing. Laat bewoners de waarde inzien van de investering, anders passen ze hun verbruik niet aan (tip van woningbouwcorporatie die huurders laat meebetalen aan de investering, anders gaat het energieverbruik niet naar beneden). Creëer een groepsbeweging: als er in twee weken tijd vier vrachtwagens in de buurt rijden om spouwmuren te isoleren, krijg je het gevoel dat je de boot mist. Laat ondernemers hier ook op inspelen (we zijn in november bij u in het dorp bezig, doe mee!). Het opleiden van mensen is ook essentieel, er wordt een tip gedeeld om volgend jaar gebruik te maken van de tender innovatie aardgasvrije woningen met zo’n idee. Benut lokale kennisinstituten om dingen uit te zoeken. Zorg dat je boodschap over komt bij de top, gebruik journalisten hierbij. Vraag duidelijk om hulp aan degene die hulp kan bieden, mensen willen graag helpen maar moeten het concreet voorgeschoteld krijgen.  Maak inzichtelijk wat ‘niet meer dan anders’ kost. Is het per maand een gelijk bedrag of iets investeren en in een bepaalde looptijd terugverdienen?
 
Inzichtquote: “Ik ben van de warmte producerende kant, nu krijg ik meer inzicht over hoe dit aan de andere kant van de keten werkt op een coöperatieve manier!
Deel deze pagina: